Sau nhiều năm gắn bó với nghiên cứu và giáo dục, vì sao thời điểm này ông lại dành nhiều tâm huyết cho việc thúc đẩy học tập suốt đời?

Học tập suốt đời không phải là một khái niệm mới. Đó là nhu cầu rất tự nhiên của con người, học để tồn tại, thích nghi với môi trường và vượt qua những thay đổi của cuộc sống. Nói cách khác, học hỏi chính là bản năng sinh tồn.

Những kiến thức hôm nay có thể chỉ vài năm sau không còn phù hợp. Không liên tục cập nhật bản thân, ngày nào đó chúng ta sẽ nhận ra xã hội đã thay đổi quá xa, mình không còn đủ năng lực để thích nghi. Đặc biệt là trong thời đại số, AI bùng nổ đang tạo ra một bối cảnh hoàn toàn khác.

Mỗi người chỉ có 2 lựa chọn: tiếp tục học để đi cùng sự thay đổi, hoặc chấp nhận bị bỏ lại phía sau. Vì vậy, học tập suốt đời không còn là một lựa chọn mang tính khuyến khích, mà trở thành điều kiện để tồn tại và phát triển trong thời đại mới.

ẢNH: NVCC

Theo ông, điều quan trọng nhất mà AI đang đặt ra đối với giáo dục là gì?

Là chúng ta phải thay đổi tư duy về việc học. Chúng ta vốn quen với suy nghĩ học để lấy bằng cấp nhằm tìm kiếm một công việc ổn định. Nhưng trong bối cảnh AI phát triển rất nhanh, nhiều việc làm hôm nay AI có thể làm tốt hơn, nhanh hơn và hiệu quả hơn, đòi hỏi con người phải luôn cập nhật tư duy, kỹ năng, kiến thức mới để thích nghi.

Điều đó không có nghĩa là việc học trở nên vô nghĩa. Ngược lại, quá trình học giúp bạn rèn luyện năng lực học hỏi, khả năng thích nghi, kỹ năng làm việc nhóm, tư duy cũng như xây dựng tâm thế tích cực trước những thay đổi. Còn giữ được năng lực ấy, bạn sẽ luôn có cơ hội tiếp thu cái mới và tạo ra giá trị mới cho xã hội. Đó cũng là lý do tôi tin rằng trong kỷ nguyên AI, muốn tồn tại thì phải học, còn muốn phát triển thì phải học suốt đời.

AI đang phát triển với tốc độ rất nhanh. Theo ông, điều đáng lo nhất mà nó mang lại là gì?

Những gì công chúng đang biết đến như ChatGPT, Claude hay Gemini chỉ là một phần nhỏ của lĩnh vực AI rộng lớn. Điều đáng lo không phải AI ngày càng thông minh hơn, mà là nó đang bắt đầu tác động trực tiếp đến tầng nhận thức của con người. Khác với những cuộc cách mạng công nghệ trước đây chủ yếu thay thế sức lao động, AI tham gia trực tiếp vào quá trình tư duy: phân tích, lập kế hoạch, đưa ra quyết định, thậm chí ảnh hưởng đến cách con người nhìn nhận đúng - sai. Chúng ta phải hiểu rất rõ giới hạn của nó trước khi trao cho nó quá nhiều quyền quyết định.

Nghĩa là ông không lo AI thay thế con người, mà lo con người dần phụ thuộc vào công nghệ?

Đúng vậy. Điều đáng sợ nhất là con người dần mất đi khả năng suy nghĩ và phán đoán độc lập vì quá tin vào AI. Mỗi ngày AI giúp bạn viết email, lập kế hoạch, phân tích dữ liệu, soạn báo cáo. Ban đầu bạn đọc lại, vẫn kiểm chứng. Nhưng nếu điều đó lặp đi lặp lại hàng trăm lần và AI đều hoàn thành rất tốt, tâm lý con người dễ nghĩ: "Thôi, cứ để AI làm luôn". Lúc ấy, chúng ta không chỉ giao việc mà còn dần giao cả tư duy cho nó.

AI có thể đưa ra một câu trả lời rất thuyết phục, nhưng nếu không hiểu vì sao nó trả lời như vậy, dữ liệu nào tạo nên câu trả lời ấy và giới hạn của mô hình nằm ở đâu, thì việc tin tưởng tuyệt đối vào AI là rất nguy hiểm.

ẢNH: ANH TUẤN

Ông có thể lấy một ví dụ cụ thể về nguy cơ này?

Một sinh viên có thể dùng AI để làm bài, viết báo cáo, thậm chí hoàn thành hoàn toàn luận văn và có thể tốt nghiệp với tấm bằng rất đẹp. Nhà tuyển dụng nhìn vào hồ sơ sẽ nghĩ đây là một nhân sự có năng lực và giao cho những công việc quan trọng. Nhưng nếu một ngày không có AI hỗ trợ hoặc gặp phải một vấn đề thực tế mà AI chưa từng được huấn luyện, khi đó năng lực thật mới bộc lộ.

Nếu trong suốt quá trình học chỉ dựa vào AI thì rất có thể người đó sẽ không biết bắt đầu từ đâu, không biết phân tích vấn đề và cũng không biết tự đưa ra quyết định. Nếu AI giúp chúng ta lấy được bằng cấp nhưng lại làm mất đi năng lực tư duy thì cái giá phải trả sẽ rất đắt.

Ông từng ví AI giống như một chiếc xe tự lái. Vì sao ông cho rằng đó là một hình ảnh sát với thực tế?

Hãy hình dung bạn lên một chiếc xe tự lái từ TP.HCM đi Đà Lạt. Bạn chỉ việc ngồi nghe nhạc, gọi điện, thậm chí ngủ một giấc và khi thức dậy đã đến nơi. Lúc ấy, bạn sẽ cảm thấy AI thật tuyệt vời và hoàn toàn có thể thay mình lái xe. Nhưng giả sử khi xe đang lên đèo thì xuất hiện sương mù dày đặc hoặc gặp một tình huống khẩn cấp mà hệ thống chưa từng được huấn luyện. AI có thể nhận diện sai, xử lý lỗi hoặc đưa ra quyết định không tối ưu, khi đó hậu quả sẽ khó lường.

Trong thời đại AI bùng nổ như vậy, người Việt, đặc biệt là giới trẻ, cần chuẩn bị điều gì để không bị tụt lại?

Tôi vẫn cho rằng người Việt có tinh thần vượt khó và khả năng ứng biến khá nhanh trước những thay đổi. Điều quan trọng là phải thay đổi cách nhìn về việc học. Đừng học chỉ để lấy một tấm bằng hay tìm một công việc ổn định. Hãy học để có năng lực tự học, liên tục cập nhật kiến thức, kỹ năng và tạo ra giá trị mới cho xã hội.

Thưa ông, nếu muốn xây dựng một xã hội học tập đúng nghĩa trong bối cảnh hiện nay, vai trò của Nhà nước, doanh nghiệp, nhà trường và mỗi cá nhân cần được xác định như thế nào?

Xã hội giống như một dây chuyền tạo ra giá trị. Muốn dây chuyền vận hành hiệu quả thì từng mắt xích phải hoạt động đồng bộ.

Vai trò Nhà nước quan trọng nhất là tạo ra cơ chế để hệ thống vận hành thông suốt, nhận diện đúng những điểm nghẽn và có giải pháp tháo gỡ từ gốc. Điều đó đòi hỏi phải nhìn toàn hệ thống chứ không chỉ là giải từng vấn đề riêng lẻ mỗi khi gặp phải.

Doanh nghiệp cũng phải tự chuyển mình thành một môi trường học tập, nơi người lao động liên tục được tái đào tạo và cập nhật kỹ năng để thích ứng với công nghệ mới. Tôi cho rằng các doanh nghiệp nên đóng vai trò quan trọng hơn, đó là tạo điều kiện cho sinh viên hoàn thành học phần thực tập trong môi trường đào tạo đại học hay cao đẳng.

Còn nhà trường, thay vì dạy những gì mình có, phải hướng đến dạy những gì cần ở người lao động. Chương trình đào tạo không thể nhiều năm liền vẫn giữ nguyên, trong khi công nghệ và thị trường lao động thay đổi từng ngày. Quan trọng hơn cả là phải giúp người học hình thành được năng lực tự học.

ẢNH: QUANG VIÊN

Đó cũng là lý do ông và các cộng sự phát triển mô hình học tập "On Demand Learning" (Học tập theo nhu cầu)?

Đúng vậy. Thực ra, học trực tuyến hay e-learning không phải là điều quá mới mẻ. Điều mới ở đây nằm ở cách chúng ta sử dụng công nghệ để phục vụ cho một triết lý giáo dục mới.

Với mô hình này, người học không còn bị giới hạn bởi thời gian, địa điểm hay tốc độ học. Họ có thể học lúc mình cần, theo năng lực cá nhân và đúng nội dung mình đang thiếu. Tôi tin rằng AI sẽ trở thành bạn đồng hành của mỗi học viên. Nó có thể giúp phân tích điểm mạnh, điểm yếu, gợi ý lộ trình phù hợp, theo dõi tiến độ và hỗ trợ kịp thời trong suốt hành trình học. Tuy nhiên, để làm được điều này thì phải làm chủ công nghệ trước thì mới có thể triển khai những mô hình học tập mới nhằm cá nhân hóa việc học đến từng người học, thay vì áp dụng một khuôn mẫu chung.

ẢNH: QUANG VIÊN

Ông có kết nối đội ngũ trí thức VN ở nước ngoài với người học trong nước thông qua mô hình này?

Đó là một trong những điều tôi tâm huyết nhất. VN có rất nhiều giáo sư, chuyên gia đang giảng dạy và nghiên cứu tại các đại học lớn trên thế giới. Nhiều người muốn đóng góp cho quê hương nhưng không phải ai cũng có điều kiện về VN cho dù vài tuần hay vài tháng. Nếu có một nền tảng phù hợp, họ hoàn toàn có thể giảng dạy từ nước ngoài mà vẫn tiếp cận trực tiếp đến người học trên khắp VN. Nếu biết tận dụng công nghệ hiệu quả thì nó không chỉ giúp việc học thuận tiện hơn, mà còn tạo ra cơ hội phân phối nguồn tri thức chất lượng cao đến nhiều người. Đó mới là giá trị lớn nhất.

ẢNH: QUANG VIÊN

ẢNH: QUANG VIÊN

Ông hiện là lãnh đạo của Viện Học tập suốt đời, một trong những mục tiêu cốt lõi của viện là thu hẹp khoảng cách tri thức. Ông kỳ vọng điều đó sẽ được hiện thực hóa như thế nào?

Công nghệ số, đặc biệt là AI, đang làm khoảng cách số ngày càng lớn ở một tốc độ cao giữa trẻ em vùng sâu, vùng xa và trẻ em ở thành phố. Tôi cho rằng công nghệ phải được sử dụng để giải quyết các vấn đề do chính nó tạo ra.

Vì vậy, Viện Học tập suốt đời hướng đến việc đưa những chương trình đào tạo chất lượng cao đến với mọi người thông qua nền tảng số, để một học sinh ở vùng sâu hay một người lao động ở tỉnh vẫn có cơ hội tiếp cận nguồn tri thức như người ở những thành phố lớn. Khi thu hẹp được khoảng cách số, sẽ từng bước thu hẹp khoảng cách tri thức và khoảng cách cơ hội. Đó là điều tôi kỳ vọng mô hình này có thể đóng góp cho xã hội.

ẢNH: NVCC

Khóa học đầu tiên của Viện lại là "Sống trong thời đại AI" và điều khiến nhiều người bất ngờ là "học trước, đóng góp sau". Vì sao ông lại lựa chọn cách làm này?

Tôi muốn mọi người tiếp cận khóa học bằng niềm tin vào giá trị của tri thức, chứ không phải vì rào cản học phí. Triết lý của chúng tôi rất đơn giản: Hãy học trước. Nếu bạn thấy khóa học thực sự mang lại giá trị thì hãy đóng góp theo khả năng và đúng giá trị nhận được. Tôi muốn mô hình này tạo nên vòng tuần hoàn của sự sẻ chia, trong đó người học hôm nay góp phần giúp nhiều người khác được tiếp cận tri thức trong tương lai.

Ông kỳ vọng điều gì ở Viện Học tập suốt đời trong những năm tới?

Tôi không kỳ vọng viện sẽ thay thế các trường đại học hay hệ thống giáo dục chính quy. Điều chúng tôi muốn làm là trở thành một mảnh ghép còn thiếu, giúp mọi người có cơ hội học tập bất cứ lúc nào trong suốt cuộc đời. Nếu mỗi người đều giữ được tinh thần học hỏi, biết tận dụng AI như một công cụ để mở rộng năng lực thay vì thay thế tư duy, tôi tin nguồn nhân lực VN sẽ có khả năng thích nghi rất tốt với những thay đổi của thế giới.

Xin cảm ơn giáo sư!